Podatki przy ESOP – jak legalnie płacić tylko 19% przy sprzedaży?
Kluczowe wnioski
- Dobra wiadomość: W prawidłowo skonstruowanym ESOP (art. 24 ust. 11-12b PIT) podatek jest odroczony do momentu sprzedaży akcji
- Przy wykonaniu opcji: W programie ustawowym = 0 zł podatku (brak przychodu w tym momencie)
- Przy sprzedaży akcji: 19% PIT od zysku (cena sprzedaży - cena wykonania) — i to jedyny podatek!
- Brak ZUS: Przychody z programów motywacyjnych opartych na akcjach nie podlegają składkom ZUS
- Wymóg: Program musi być utworzony uchwałą Walnego Zgromadzenia (nie umową cywilną!)
- PSA (Prosta Spółka Akcyjna) to najlepsza forma prawna dla ESOP w Polsce
Uwaga: Ten artykuł opisuje stan prawny na luty 2026. Jeśli Twój ESOP jest źle skonstruowany (np. umowa cywilna, phantom shares), możesz podlegać opodatkowaniu jako przychód ze stosunku pracy (35-42%). Dlatego konstrukcja programu ma kluczowe znaczenie.
Dlaczego podatki przy ESOP to kluczowa wiedza?
„Dostałem 10 000 opcji wartych potencjalnie milion złotych. Przy exit zarobię 900k zł. Ale ile zostanie po podatkach?"
Odpowiedź zależy od konstrukcji Twojego programu:
| Typ programu | Podatek przy wykonaniu | Podatek przy sprzedaży | Efektywna stawka | |--------------|------------------------|------------------------|------------------| | Program ustawowy (art. 24 ust. 11 PIT) | 0 zł | 19% od zysku | ~19% | | Program niestandardowy (umowa cywilna) | 12-32% + ZUS | 19% od reszty | 35-50% |
W tym przewodniku dowiesz się:
- Jak skonstruować ESOP, żeby płacić tylko 19% przy wyjściu
- Jakie są wymogi prawne programu ustawowego (art. 24 ust. 11-12b PIT)
- Czego unikać (phantom shares, derywaty, umowy cywilne)
- Dlaczego PSA to najlepsza forma prawna dla ESOP
Disclaimer: To przewodnik edukacyjny. Przed podjęciem decyzji konsultuj z doradcą podatkowym – każda sytuacja jest inna.
Timeline podatkowy: Kiedy płacisz PIT?
Faza 1: Przyznanie opcji (grant)
Co się dzieje:
- Dostałeś umowę: „10 000 opcji, strike 10 zł, vesting 4 lata"
- Podpisujesz
Czy płacisz podatek?
- NIE (opcja = tylko prawo, nie wartość)
- Nie masz jeszcze akcji, więc nie ma przychodu
Dobra praktyka: Ustal cenę wykonania = FMV, aby uniknąć wątpliwości interpretacyjnych.
Faza 2: Vesting (nabywanie uprawnień)
Co się dzieje:
- Rok 1: Wypracowałeś 2 500 opcji (25% po cliff)
- Rok 2: Wypracowałeś kolejne 2 500 (łącznie 50%)
Czy płacisz podatek?
- NIE (vesting to tylko „dojrzewanie" prawa, nie nabycie akcji)
Faza 3: Wykonanie opcji (exercise) – Czy płacisz podatek?
To zależy od konstrukcji Twojego programu!
Scenariusz A: Program ustawowy (rekomendowany)
Program spełnia wymogi art. 24 ust. 11-12b ustawy o PIT:
- Utworzony uchwałą Walnego Zgromadzenia spółki
- Beneficjent nabywa akcje bezpośrednio od spółki (lub spółki dominującej)
- Program dotyczy spółki akcyjnej lub PSA (nie sp. z o.o.)
Czy płacisz podatek?
- NIE! Moment podatkowy jest odroczony do chwili sprzedaży akcji
Przykład:
- Strike: 10 zł (ustalony 2 lata temu)
- FMV przy wykonaniu: 50 zł (po Series A)
- Podatek przy wykonaniu: 0 zł
- Nie musisz martwić się o gotówkę na podatek w tym momencie!
Podstawa prawna: Art. 24 ust. 11 ustawy o PIT stanowi, że przychód z nabycia akcji w ramach programu motywacyjnego powstaje dopiero w momencie odpłatnego zbycia tych akcji.
Scenariusz B: Program niestandardowy (unikaj!)
Program nie spełnia wymogów ustawowych (np. umowa cywilna, phantom shares, derywaty):
Czy płacisz podatek?
- TAK — i to w najgorszym możliwym momencie!
Kategoria podatkowa:
- Przychód ze stosunku pracy lub innych źródeł
- Skala podatkowa: 12% (do 120k zł) lub 32% (powyżej)
- Plus ZUS, NFZ (jeśli umowa o pracę)
- Efektywna stawka: 35-42%
Przykład (ten sam, ale zły program):
- Strike: 10 zł
- FMV przy wykonaniu: 50 zł
- Przychód: (50 - 10) × 10 000 = 400 000 zł
- PIT: ~145 000 zł + ZUS — a nie masz gotówki (akcje illiquid)!
Ostrzeżenie: To jest powszechny błąd w polskich startupach. Jeśli Twój ESOP to „tylko umowa" bez uchwały WZ, możesz wpaść w tę pułapkę podatkową.
Faza 4: Sprzedaż akcji (exit) – Moment prawdy
W programie ustawowym (Scenariusz A)
To jedyny moment, kiedy rozliczasz się z fiskusem.
Przychód podatkowy:
Przychód ze sprzedaży: 1M zł
Koszt nabycia: Cena wykonania (strike price)
Dochód = Przychód - Koszt
Przykład:
- Sprzedaż: 1 000 000 zł
- Koszt nabycia (strike): 100 000 zł
- Dochód: 900 000 zł
- Podatek 19%: 171 000 zł
- ZUS: 0 zł
- Netto: 829 000 zł (~83%)
W programie niestandardowym (Scenariusz B)
Płacisz drugi raz od pozostałej części zysku.
Przykład (kontynuacja):
- Sprzedaż: 1 000 000 zł
- Koszt nabycia: 100 000 zł (strike) + 145 000 zł (PIT już zapłacony)
- Dochód: 755 000 zł
- Podatek 19%: 143 000 zł
Łączny podatek (program niestandardowy):
- Exercise: ~145 000 zł + ZUS
- Sprzedaż: ~143 000 zł
- Razem: ~300-350k zł (z 1M zysku)
- Netto: ~650-700k zł (65-70%)
Porównanie: Program ustawowy vs niestandardowy
| Aspekt | Program ustawowy (art. 24 PIT) | Program niestandardowy | |--------|-------------------------------|------------------------| | Podatek przy exercise | 0 zł | 12-32% + ZUS | | Podatek przy sprzedaży | 19% od całości | 19% od reszty | | ZUS | Brak | Tak (przy UoP) | | Efektywna stawka | ~19% | 35-50% | | Z 1M zysku zostaje | ~830k zł | ~650k zł | | Różnica | — | -180k zł |
Wniosek: Prawidłowa konstrukcja ESOP to 180 000 zł oszczędności na każdy milion zysku!
Wymogi programu ustawowego (art. 24 ust. 11-12b PIT)
Aby Twój ESOP korzystał z odroczenia podatku, musi spełniać wszystkie poniższe warunki:
1. Uchwała Walnego Zgromadzenia
Program musi być utworzony na podstawie uchwały Walnego Zgromadzenia spółki (nie zarządu, nie umowy cywilnej!).
NSA potwierdza: Naczelny Sąd Administracyjny wielokrotnie orzekał, że tylko programy przyjęte uchwałą WZ kwalifikują się do preferencyjnego opodatkowania.
2. Forma prawna spółki
Program dotyczy:
- Spółki akcyjnej (S.A.)
- Prostej Spółki Akcyjnej (P.S.A.) — najlepsza opcja dla startupów!
- Spółki dominującej (jeśli opcje z grupy kapitałowej)
Uwaga: Sp. z o.o. nie może bezpośrednio korzystać z tego mechanizmu (brak akcji). Konieczne przekształcenie lub struktura holdingowa.
3. Nabycie akcji bezpośrednio od spółki
Beneficjent musi nabywać akcje bezpośrednio od spółki (lub spółki dominującej), a nie od innych akcjonariuszy.
4. Beneficjenci
Program może obejmować:
- Pracowników
- Członków zarządu i rad nadzorczych
- Współpracowników B2B (jeśli spełniają definicję „osób uzyskujących przychody")
Dlaczego PSA to najlepsza forma dla ESOP?
Prosta Spółka Akcyjna (wprowadzona w 2021 r.) została zaprojektowana z myślą o startupach:
| Aspekt | S.A. | P.S.A. | |--------|------|--------| | Minimalny kapitał | 100 000 zł | 1 zł | | Akcje za pracę/usługi | Nie | Tak (wkład niepieniężny) | | Nominał akcji | Wymagany | Brak (łatwiejsze ESOP) | | Rejestr akcjonariuszy | Papierowy/notarialny | Cyfrowy (tańszy) | | Cashless exercise | Trudne prawnie | Łatwiejsze | | Art. 24 ust. 11 PIT | Tak | Tak |
Rekomendacja Diluto: Jeśli planujesz ESOP, rozważ PSA od początku lub przekształcenie ze sp. z o.o.
Scenariusze podatkowe (examples)
Scenariusz 1: Program ustawowy z cashless exercise
Optymalne dla większości pracowników w dobrze skonstruowanym ESOP.
Timeline:
- Dostałeś opcje: Strike 10 zł, 10k opcji (program z uchwały WZ)
- Exit po 5 latach: Wartość akcji 100 zł
- Wykonujesz opcje i od razu sprzedajesz
Podatki:
- Wykonanie: 0 zł (odroczenie do sprzedaży)
- Sprzedaż: Przychód 1M, koszt 100k = Dochód 900k → PIT 19% = 171k zł
- ZUS: 0 zł
- Netto: 829k zł (~83%)
Uwaga o cashless exercise w Polsce: W klasycznej S.A. mechanizm cashless wymaga konstrukcji prawnej (np. pożyczka od spółki, potrącenie wierzytelności). W PSA jest łatwiejszy dzięki elastycznym zasadom wkładów.
Scenariusz 2: Wczesne wykonanie (early exercise)
Dla founderów i early employees z bardzo niskim strike.
Timeline:
- Dostałeś opcje: Strike 10 zł = FMV (program z uchwały WZ)
- Wykonujesz OD RAZU (płacisz 100k zł, nabywasz akcje)
- Exit po 5 latach: Wartość 100 zł/akcja
Podatki:
- Wykonanie: 0 zł (FMV = strike, brak dochodu + odroczenie)
- Sprzedaż: Przychód 1M, koszt 100k → Dochód 900k → PIT 19% = 171k zł
- Netto: 829k zł
Wady:
- Musisz mieć 100k zł teraz
- Ryzyko: Jeśli firma zbankrutuje, stracisz 100k
- Reverse vesting: Jeśli odejdziesz wcześniej, spółka może odkupić akcje
Dla kogo: Founderzy z wysoką pewnością sukcesu.
Scenariusz 3: Źle skonstruowany program (do uniknięcia)
Co się dzieje, gdy ESOP to tylko „umowa cywilna":
Podatki:
- Wykonanie: (100 - 10) × 10k = 900k → PIT ~320k + ZUS ~30k
- Sprzedaż: Przychód 1M, koszt 100k + 350k = 550k → PIT 19% = ~105k
- Łączny podatek: ~455k zł (z 1M)
- Netto: ~545k zł (54%)
Różnica vs program ustawowy: 284k zł straty!
Mechanizm odroczenia podatku (art. 24 ust. 11 PIT)
Jak to działa?
Polska ma dedykowany mechanizm podatkowy dla ESOP — ale trzeba go prawidłowo wykorzystać!
Art. 24 ust. 11 ustawy o PIT (skrót):
„Przychód z tytułu objęcia lub nabycia akcji [...] w ramach programu motywacyjnego [...] powstaje w momencie odpłatnego zbycia tych akcji."
Co to oznacza w praktyce:
- Przy wykonaniu opcji → Brak przychodu (odroczenie)
- Przy sprzedaży akcji → Przychód z kapitałów pieniężnych (art. 17 ust. 1 pkt 6)
- Stawka → 19% (podatek Belki)
- ZUS → 0 zł (nie podlega składkom)
Warunki stosowania (art. 24 ust. 11b)
Program musi spełniać definicję „programu motywacyjnego":
- Utworzony uchwałą Walnego Zgromadzenia (nie zarządu!)
- Dotyczy spółki akcyjnej lub PSA
- Beneficjent nabywa akcje bezpośrednio od spółki
Źródło: Interpretacja indywidualna Dyrektora KIS z 2 czerwca 2025 r. (0112-KDIL2-2.4011.275.2025.2.MM) potwierdza, że programy spełniające te warunki korzystają z odroczenia opodatkowania.
Ulgi i optymalizacja podatkowa
1. Odroczenie podatkowe (art. 24 ust. 11 PIT) — główna „ulga"
Stan obecny (2026):
- Polska ma mechanizm odroczenia podatku dla prawidłowo skonstruowanych ESOP
- Efektywna stawka: 19% płatne tylko przy sprzedaży
- To konkurencyjne wobec wielu krajów UE!
Porównanie z „brakiem ulgi" (źle skonstruowany program):
- Efektywna stawka: 35-50% (PIT + ZUS przy exercise + 19% przy sprzedaży)
2. IP Box dla założycieli (ostrożnie!)
Ulga podatkowa dla działalności rozliczającej IP (5% CIT).
Warunki:
- Założyciel rozliczający się jako JDG
- Dochód kwalifikowany jako kwalifikowane IP (intellectual property)
- Spełnione warunki ustawy (nexus ratio, dokumentacja R&D)
Ryzyko (2026):
- IP Box jest agresywną optymalizacją dla sprzedaży udziałów
- Urzędy skarbowe coraz częściej kwestionują takie konstrukcje
- Większość doradców rekomenduje ostrożność
Alternatywa: Dla wielu founderów B2B lepszy jest ryczałt 12% (dla IT) lub podatek liniowy 19% — prostsze i bezpieczniejsze.
3. Holding structure (dla dużych transakcji)
Dla startupów Series B+ z międzynarodową strukturą:
- Opcje przez holding zagraniczny (Estonia, Malta, Cypr)
- Potencjalnie korzystniejsze opodatkowanie exit
Wady:
- Koszty struktury (50-100k+ EUR)
- Ryzyko klauzuli przeciwko unikaniu opodatkowania
- Wymaga planowania z wyprzedzeniem (nie ad hoc przed exit)
Porównanie międzynarodowe
Polska (2026): Konkurencyjna!
| Moment | Podatek | ZUS | |--------|---------|-----| | Przyznanie | 0% | Nie | | Exercise (program ustawowy) | 0% | Nie | | Sprzedaż | 19% | Nie | | Efektywna stawka | ~19% | — |
USA: ISO vs NSO
Incentive Stock Options (ISO):
- Exercise: 0% (jeśli hold min. 1 rok)
- Sprzedaż: 15-20% (long-term capital gains)
Non-Qualified Stock Options (NSO):
- Exercise: Ordinary income tax (do 37%)
- Sprzedaż: Capital gains (15-20%)
UK: EMI scheme
- Exercise: 0%
- Sprzedaż: 10-20% (capital gains)
- Polska jest porównywalna (19% vs UK 10-20%)
Francja: BSPCE
- Exercise: 0%
- Sprzedaż: 30% flat tax
- Polska jest korzystniejsza (19% vs 30%)
Niemcy
- Exercise: Opodatkowanie jak dochód (do 45%)
- Sprzedaż: 25% + Soli
- Polska jest znacznie korzystniejsza
Wniosek: Prawidłowo skonstruowany ESOP w Polsce jest konkurencyjny podatkowo wobec krajów UE. Problem polega na tym, że wiele programów jest źle skonstruowanych.
FAQ podatkowe
Q: Czy przy wykonaniu opcji w programie ustawowym płacę podatek?
A: Nie! W programie spełniającym wymogi art. 24 ust. 11 PIT (uchwała WZ) moment podatkowy jest odroczony do sprzedaży akcji. Przy wykonaniu opcji podatek wynosi 0 zł.
Q: Czy od akcji z ESOP płacę składki ZUS?
A: Nie. Przychody z programów motywacyjnych opartych na akcjach nie podlegają oskładkowaniu ZUS — ani przy wykonaniu, ani przy sprzedaży. Dotyczy to zarówno pracowników na UoP, jak i współpracowników B2B.
Q: Co jeśli mój program to tylko „umowa cywilna" (bez uchwały WZ)?
A: Niestety, w takim przypadku nie korzystasz z odroczenia. Przy wykonaniu opcji powstaje przychód opodatkowany skalą podatkową (12/32%) + potencjalnie ZUS. Rekomendacja: Porozmawiaj z pracodawcą o przekształceniu programu.
Q: Czy mogę odliczyć koszt wykonania opcji (strike price)?
A: Tak. Przy obliczaniu dochodu ze sprzedaży akcji odliczasz cenę wykonania jako koszt nabycia: Dochód = Cena sprzedaży - Strike price.
Q: Co jeśli wykonam opcje, ale nie sprzedam akcji?
A: W programie ustawowym — brak problemu. Podatek jest odroczony do sprzedaży, więc nie musisz mieć gotówki na podatek. W programie niestandardowym — masz problem (podatek powstaje, a nie masz płynnych środków).
Q: Jak rozliczyć podatek od sprzedaży akcji ESOP?
A: Deklaracja PIT-38 do 30 kwietnia roku następującego po roku sprzedaży. Źródło przychodu: przychody kapitałowe (art. 17 PIT). Stawka: 19%.
Q: Czy firma może za mnie zapłacić podatek?
A: Teoretycznie tak (gross-up), ale ten benefit też jest opodatkowany. W programie ustawowym nie ma potrzeby — podatek płacisz dopiero przy sprzedaży, gdy masz środki.
Checklist podatkowy dla pracowników
✅ Przed przystąpieniem do ESOP — SPRAWDŹ KONSTRUKCJĘ:
- [ ] Czy program został przyjęty uchwałą Walnego Zgromadzenia?
- [ ] Czy spółka to S.A. lub PSA (nie sp. z o.o.)?
- [ ] Czy nabywasz akcje bezpośrednio od spółki?
- [ ] Czy regulamin powołuje się na art. 24 ust. 11 PIT?
Jeśli TAK na wszystkie — Twój program korzysta z odroczenia (0% przy exercise, 19% przy sprzedaży). Jeśli NIE — porozmawiaj z pracodawcą o zmianie konstrukcji!
✅ Przy wykonaniu opcji (program ustawowy):
- [ ] Oblicz ile płacisz (strike price × liczba akcji)
- [ ] Zachowaj dokumentację (umowę przyznania, dowód wpłaty)
- [ ] Podatek: 0 zł (odroczony do sprzedaży)
✅ Przy sprzedaży akcji:
- [ ] Oblicz dochód: Cena sprzedaży - Strike price
- [ ] Złóż PIT-38 do 30 kwietnia następnego roku
- [ ] Zapłać 19% PIT od dochodu
- [ ] ZUS: 0 zł
✅ Konsultacje:
- [ ] Doradca podatkowy — przed przystąpieniem (weryfikacja konstrukcji programu)
- [ ] Księgowy — przy rozliczeniu rocznym (PIT-38)
Podsumowanie
Dobra wiadomość: Polska ma konkurencyjny system podatkowy dla ESOP — jeśli program jest prawidłowo skonstruowany.
Zapamiętaj kluczowe zasady:
-
Program ustawowy (art. 24 ust. 11 PIT) = podatek odroczony do sprzedaży. Przy wykonaniu opcji płacisz 0 zł.
-
Przy sprzedaży akcji = 19% PIT od dochodu (cena sprzedaży - strike price). Brak ZUS.
-
Wymogi programu ustawowego: Uchwała Walnego Zgromadzenia, spółka akcyjna lub PSA, nabycie akcji bezpośrednio od spółki.
-
PSA to najlepsza forma prawna dla ESOP — cyfrowy rejestr, akcje bez nominału, elastyczne wkłady.
-
Źle skonstruowany program (umowa cywilna, phantom shares) = efektywna stawka 35-50%. Różnica: ~200k zł na każdy milion!
Przed przystąpieniem do ESOP sprawdź, czy program spełnia wymogi ustawowe. To decyduje o tym, czy zapłacisz 19%, czy 50%.
Często zadawane pytania
Q: Czy Polska ma ulgi podatkowe dla ESOP?
A: Tak! Art. 24 ust. 11-12b ustawy o PIT zapewnia odroczenie podatku do momentu sprzedaży. To oznacza efektywną stawkę 19% (bez ZUS) — konkurencyjną wobec UK czy Francji. Problem polega na tym, że wiele programów jest źle skonstruowanych i nie korzysta z tego mechanizmu.
Q: Jak rozliczyć podatek, jeśli firma jest zagraniczna?
A: Jeśli masz rezydencję podatkową w Polsce — płacisz PIT od światowych dochodów. Jeśli zagraniczny program spełnia warunki analogiczne do art. 24 ust. 11 (uchwała odpowiednika WZ, nabycie akcji od spółki), możesz ubiegać się o odroczenie. Konsultuj z doradcą podatkowym międzynarodowym — interpretacje mogą się różnić.
Q: Co zrobić, jeśli mój ESOP to tylko umowa cywilna?
A: Porozmawiaj z pracodawcą o przekształceniu programu. Wymaga to:
- Uchwały Walnego Zgromadzenia przyjmującej program
- Ewentualnie przekształcenia spółki ze sp. z o.o. w S.A. lub PSA
- Nowego regulaminu powołującego się na art. 24 ust. 11 PIT
Q: Czy phantom shares korzystają z odroczenia?
A: Nie. Phantom shares (wirtualne udziały) nie są akcjami w rozumieniu KSH, więc nie spełniają wymogów art. 24 ust. 11 PIT. Wypłata z phantom shares jest opodatkowana jako przychód ze stosunku pracy (12-32% + ZUS). Rekomendacja: Unikaj phantom shares, jeśli możliwe są prawdziwe akcje.
Powiązane artykuły
- Regulamin ESOP – co musi zawierać? — Wymogi formalne programu ustawowego
- Jak wycenić opcje? Cena wykonania i FMV — Wpływ na opodatkowanie
- ESOP od podstaw — Wprowadzenie do programów opcyjnych
- Vesting i cliff – jak działa nabywanie uprawnień? — Mechanizmy czasowe ESOP
Disclaimer:
Ten artykuł ma charakter wyłącznie edukacyjny i nie stanowi porady podatkowej. Opodatkowanie programów motywacyjnych reguluje ustawa o PIT (art. 24 ust. 11-12b) oraz interpretacje organów skarbowych. Stan prawny na luty 2026 r. Każda sytuacja jest inna — przed podjęciem decyzji finansowych skonsultuj się z certyfikowanym doradcą podatkowym.
Zespół Diluto pomaga firmom projektować programy ESOP zgodne z art. 24 ust. 11 PIT — aby beneficjenci płacili tylko 19% przy sprzedaży, a nie 50% przy źle skonstruowanym programie.
Chcesz mieć ESOP z efektywną stawką 19%?
Diluto generuje regulaminy ESOP spełniające wymogi ustawowe: uchwała WZ, prawidłowa konstrukcja, zgodność z art. 24 ust. 11 PIT.
Źródła
Gotowy na profesjonalne zarządzanie cap table?
Diluto to polski system stworzony specjalnie dla sp. z o.o., PSA i S.A.